Cîgerxwîn 100 yaþýnda
(Bu yazi Türkiye'de yayinlanan Bahar adli dergide yayinlanmistir)
Tarih ile ipleri kopan bir halkýn sesi, genellikle, ya geleneksel söylenceler ya da edebiyat dünyasýndaki temsilcileri olur. Bu alanlar tarihin derinliklerinde yaþanan zulmu, yasaklarý dele dele çaðlar boyunca taþýr götürür. Kürt Halký Mervaniler dönemi bittiðinden beri kendi tarihini yaþayamamanýn verdiði sýkýntýlarý, hep ozanlarýnýn kalemi veya aþýklarýnýn sazlarý eþliðinde çaðdan çaða taþýmýþlardýr. Ehmedê Xanî, Mellayê Cizîrî, Feqîyê Teyran hep bu halkýn acýlarýnýn dili olmuþ deðerlerdir. Cigerxwin bunlar arasýnda en þanslý olanýdýr. O, çaðýmýzýn çalkantýlarýný gözlemleyerek yazma olanaðýný bulmuþ olmanýn mutluluðunu ve acýsýný sonuna kadar yaþamýþtýr. 1920'li yýllarý, -30'lu ve daha sonraki yýllarý yaþamýþ, Mahabat'ýn doðuþunu ve batýþýný izlemiþ, Barzani'nin yaþadýðý sýkýntýlarý görmüþ biridir. Bunlarýn büyük bir kýsmýný kaleme döken bu þahsiyet, bu þair þimdi yüz yaþýnda.
Bu yýl Kürt Edebiyat Dünyasý'nda en fazla Cîgerxwîn konuþulmalý, Cîgerxwîn yazýlmalýydý. Bundan yedi yýl önce ise bir baþka Kürt Edebiyat ustasý; Ehmedê Xanî, Mem û Zîn adlý þaheserinin 300. yýlý dolayýsýyla konuþulmuþ, yazýlmýþtý. “Bir avuç özgürlük” için mücadele eden bir halk, haklý kavgalarýna moral taþýmýþ olan bu iki þiir ustasýný ve düþünürü, olanaklarýnýn el verdiðince, bazý etkinlikler düzenleyerek anýyorlar. Ama öyle görünüyor ki Irak Sorunu, Cigerxwin'in 100. doðum yýlýnda layýkýyla anýlmasýna gölge düþürecek. Ne yapalým, biz de bu gölgede, bu gölgeye raðmen yazacaðýz ve böylece ona karþý borcumuzun hiç olmazsa bir kýsmýný ödemiþ olacaðýz.
Ailem, 1925 Direniþi ve ardýndan gelen siyasi deprem dolayýsýyla Binê Xetê'de iken, yazlarý koçerler arasýnda, Sêgiran'da, kýþlarý ise Qamiþlo'da olurdu. Babam Abdulhamit Efendi hep siyasi faaliyet içinde bulunduðundan dolayý önemli tanýdýklarý vardý. Bu önemli insanlar arasýnda propagandasý iyi yapýlmýþ Cemil Paþazadeler'i, Doktor Nafiz'i, Bedirxaniler'i, Baytar Nuri'yi sadece küçük birer numune olarak sayabiliriz. Bu tanýdýk ve mücadele arkadaþlarýndan biri de Cigerxwin'di. Kuzey'de sadece bir kaç mellanýn ve Ýstanbul'da bir avuç öðrencinin bu büyük zatý tanýdýðý 1951'e kadar olan o zaman kesitinde ben ‘Apê Cigerxwin' olarak çaðýrýyordum. Bu dönemi bir rüya gibi hatýrlarým. Ben beþ yaþýnda iken onun küçüklere yönelik olarak yazdýðý ve ‘ez piçûk im di xwînim, zilma dijmin di bînim' þeklindeki dizelerle dolu ve ulusal özgürlük sorununu iþlediði þiirlerini ezbere bilirdim. Bu þiirleri bazý toplantýlarda kendisi bana okutur, keyiflenirdi.
Hiç unutmam, Mahabat Olayý'nýn en sýcak günlerinde Binê Xetê Kürtleri çok büyük gösteriler düzenliyor, zaman zaman Arap polisleri ve jandarmalarý ile çatýþýyorlardý. Bu mitinglerden birine babam beni de götürmüþ, düþmanýn baskýný baþladýðýnda beni orta yerde býrakýp kaçmýþtý. Orada ilk kez bir bayan konuþmacý da görmüþtüm. Ayný mitingin kaçaklarýndan biri de Cigerxwin'di. Yine Mahabat Olayý'nýn duyulduðu o günlerde babam büyük bir heyecanla eve dönmüþ, o sýrada adý Muzaffer olan kýz kardeþimi, ‘Were Mizgîn' diye çaðýrarak adýný deðiþtirmiþti. O, belki de Kürtler arasýnda siyasi amaçla Mizgîn adýný alan ilk kýz çocuðu oluyordu. Böylesine sýcak bir iliþki bir beraberlik vardý o çevrede.
O çok yönlü bir insandý. Aþký tanýrdý. Örgüt kurardý. Siyasi alan çalýþmasý yapardý. Ama O, halký arasýnda hep gerçek kimliði ile, ‘Þair Cigerxwîn' olarak tanýndý. Bu yazýda amacým Cigerxwin'in hayatýný anlatmak deðildir. Onun hayatýnýn akýþý içinde siyasi görüþlerinde meydana gelen deðiþimi ve bu deðiþimin þiirlerine yansýmasýný anlatarak þimdiye kadar üstünde durulmamýþ olan asýl Cigerxwin'i vermek daha gerçekçi olur düþüncesindeyim.
Bu açýdan bakýldýðýnda Cigerxwin'deki siyasi eðilim geliþmesini ana hatlarý ile üç devreye ayýrabiliriz. Bu devreler arasýnda neredeyse kesin denilebilecek sýnýrlar vardýr. Bu sýnýrlar elbette keyfi deðildir. Onun fikri geliþmesini yönlendiren çevresindeki, ülkesindeki ve giderek dünyadaki deðiþim, elbette yaþayan bir varlýk olarak onu da etkiliyor tavýr almaya zorluyordu.
I. Dönem; Kürt Milliyetçisi Cigerxwin
Gerek 1921'de baþladýðý medrese eðitiminin özelliði, gerekse döneme damgasýný vuran geliþmeler, Cigerxwin'in süreç boyunca giderek daha fazla Kürt Milliyetçiliði ile tanýþmasýna yol açtý. Kürt Medresesi'nde, Ehmedê Xanî'nin kaleminden çýkan Mem û Zîn bilhassa ögrenciler tarafýndan, sanki rutin bir dersmiþ gibi etüd edilir, Mellayê Cizîrî pek çoðunca ezbere bilinirdi. Bu ise ulusal bir eðitim kurumu gibi iþleme olanaðý bulan Kürt Medresesi'nin çoðu kez ulusal duygularla yüklü insanlar yetiþtirmesine yol açýyordu. Cigerxwin bunun dýþýnda kalmadý. Onun, 1930'a doðru öðrenimini bitirip köylerde imamlýða baþladýðý zaman kesitinde, Kuzey'den, aralarýnda Bedirxan'iler, Cemil Paþazadeler ve daha pek çok Kürt Milliyetçisi þahsiyet Güney'e inmiþti. Genç imam Cigerxwin bunlarla tanýþtý. Kendi halkýnýn problemleri ve bu problemlerin hal yollarý ile ilgili görüþlerini pekiþtirdi. 1930'lu yýllarýn ikinci yarýsýnda bu insanlarýn kurduðu Xoybûn'a da girdi, orada fiili olarak çalýþtý. Bu arada Kuzey'den hep felaket haberleri geliyordu. Onu hem bu felaket haberleri, hem iþbirlikçilerin durumu öfkelendirmekteydi.
Bu dönem boyunca halkýn önünde engel gibi duran Molla, Þeyh ve Aða takýmýný þiddetle eleþtirir. Ama gönlü hep Kürtler'in birliðindedir. Süreç boyunca geliþtirdiði eleþtiri ve duygularýný 1. Divan'ýnda toplamýþtýr (Pýrîsk û Pêtî, Suriye, 1945). Bu divandaki þiirlerinden birinde Kürtler'in birlik içinde hareket etmelerinin önemini vurgularken þöyle der:
.............
Gelî kurdan ji xew rabin werin carek temaþa kin;
Yekitî qenc e, pir baþ e, di Kurdistanê peydakin.
………………..
Fakat o sadece Kürt Halký'nýn geleneksel önderlerini deðil, bir avuç özgürlük için, sahip olduklarý bütün olanaklarý kullanarak mücadele ettikleri halde, bu gayretlerini ve giderek yaþadýklarý haksýzlýklarý görmeyen, kendilerini yok sayan Milletler cemiyeti'ne de kýzgýndýr. Ruhunun derinliklerinde hissettiði þikayetlerini, hatta küfre varan kýzgýnlýklarýný þiirsel bir dille satýrlara döker:
…………….
Koma miletan ma qey tu ker î,
Çavê te kor e tû l' me nanerî,
Yaxûd dijmin î, tu j me nagerî.
Koma miletan hûn polperest in,
Der heqê me de hun qewî sist in,
Dijmin bi dostî em îro xistin.
Gunhê me çi ye bo çi dey nakî,
Pirsê ji halê me kurdan nakî,
Em kêm ketine tû me ranakî.
Ev ne hurriyet e, kotek û zor e,
Lê hun dizanin dinya bi dor e,
Çerxek li jêr e çerxek li jor e.
....................
Bu dönemin dilden dile dolaþan ve Kürtler'in, dini silah olarak kullanan karþýtlarý tarafýndan nasýl aldatýldýklarýný anlatan fabl türü eleþtirel þiiri “Dîk û mirîþk“ Kürt Halk aydýnlarý arasýnda en fazla bilinen haykýrýþlarýnýn baþýnda geliyordu.
Bir diðer fablýnda karýncalarýn baðýmsýzlýk mücadelelerini ve týpký Kürtler gibi yaptýklarý hatalarý hicv eder:
SERXWEBÛNA MÛRIYAN
_____________________
Hero þêrê Sileyman
diçû þehrê Mûristan.
Ewî þêrê neynûkkuj,
bajar li wan dikir doj.
Bi vî karî dexl û dan
ji wan distand bi talan.
Kavil hiþtin þehr û sûk,
kuþtin zar û zêrç û bûk.
Li wan çawa bû hawar,
li ser hev bûn kero bar.
Ne axa man, ne jî beg,
teva þêwra xwe kir yek.
Tev de rabûn yekî jîr,
ji bo xwe re kirin mîr.
Dane hevdu soz û bext,
jê re anîn tac û text.
Hemî çûn ber derê wî,
sonda wan bû serê wî.
Tevan çepkên xwe kutan:
Bijî bijî Mûristan!
………
Bu ilk dönem boyunca çocuklar için de þiirler kaleme alan Cigerxwin, 1949'da Marksist düþünce sahibi odaklarla ve giderek marksizm ile daha derinlemesine tanýþtý, bu ideolojinin belli bir yorumunun egemenliðine girdi.
II. Dönem; Marksist Cigerxwin
Birinci divanýný Ýkinci Dünya Savaþý'nýn hemen ertesine rastlayan yýllarda yayýnlayan Cigerxwin, dünyadaki geliþmelerin verdiði esinle artýk Kürdistan'a sýðmamaya karar verir. Savaþ, Sovyet Ordularý'nýn büyük fedakarlýk ve kahramanlýðý sayesinde kazanýlmýþ, faþist güçler yenilmiþti. Yazarlýk hayatý boyunca sistemsiz bir þekilde dile getirdiði o gundilerin, belengazlarýn, kendi yorumunca, bir öncü müfrezesi bulunduðunu daha derinlemesine gördü. Ýkinci Dünya Savaþý boyunca bu belengazlar ordusu ve onun baþkomutaný Stalin, Kürt þairinin hayranlýðýný en yüksek dereceden çekmeye baþlamýþtý. Mao'nun Çin'deki büyük baþarýlarý, Tito'nun Yugoslavya'da verdiði ve kazandýðý gerilla savaþý, Vietnam'da baþlayan direniþ, dünyanýn her tarafýnda ayný yöndeki kýpýrdanmalar ve esmekte olan sol rüzgarlar, Cigerxwin'in içini kemiriyordu. Gittikçe sola açýldý. En nihayetinde Suriyeli komünistler'le tanýþtý. Kendisini onlardan biri sayýyordu. Þiirlerinde ana tema artýk ”karker û gundî” olacaktý.
Bu dönemde Büyük hayranlýk duyduðu Sovyet Lideri Stalin için de þiir yazmýþtý. Bu yeni düþüncelerinden dolayý Kürt Milliyetçileri ile arasý açýlmýþ, eski arkadaþlarý kendisini örgütten uzaklaþtýrmýþ (veya kendisi onlarla yolunu ayýrmýþ), o, adeta afaroz edilmiþti. Bu yeni düþüncelerin egemen olduðu þiirlerini “Sewra Azadî=Özgürlük Devrimi, Suriye, 1954“ adlý divanýnda, yani II. Divan'ýnda toplamýþtý. Bu divanda neredeyse sadece Cigerxwin'in enternasyonalizm anlayýþý, sýnýf mücadelesi anlayýþý, dünya barýþý ve aþk anlayýþýný aksettiren þiirler yer alacaktý. Divanda yer alan önemli þiirlerinden bazýlarý þunlardýr: “Ta kengê emê karker û cotkar bin“, “Halê gundîyan“, “Heval Pol Robson“.. Bunlardan birinde (Robson) þöyle kaydeder:
…………..
Ey Heval Robson, dengbêjê Cîhan
Paþmêrê selam zana û insan
Gernas û rênas, dijminê Dallas
Di ser ava re, di ser çiya re..
……………..
Viet Nam artýk onun en büyük aþklarýndan biridir. Dien Bien Fu kalesinin Viet Namlý gerillalar tarafýndan düþürülmesinin verdiði duyguyla yazdýðý þiirde yine Dallas hedeftedir:
....................
Diyan –biyan-fû, diyan-biyan-fû!
Lingê koledar ji ser te rabû,
Kurên te gernas xwe dane kuþtin,
Navek pir bilind ji bo te hiþtin
Tipên azadî kuþtin koledar
Noþîcan bî, te xwîna wî vexwar
Dema ko serê koledar diþkî
Nizanim çima Dallas dipiþkî
…………..
III. Dönem; Ulusal kurtuluþçu Cigerxwin
Dünyada, Kürt Halký'nda ve giderek çevresinde yaþanan deðiþim, Cigerxwin'in yön tayininde hep baþat rol oynamýþtýr, týpký pek çok Kürt insaný gibi.. Evet dünya dönmeye, deðiþimini sürdürmeye devam ediyordu. Cigerxwin, Kürtler'in yaþadýðý coðrafyada meydana gelen olaylardan etkilenmemezlik edemezdi. 1958'de Irak'ta düzenlenen baþarýlý hükümet darbesi ile Kral Faysal Rejimi devrilmiþ, yerine marksizmden etkilendikleri izlenimini veren Arap Milliyetçileri iktidara gelmiþlerdi. Ýþbaþýna geçen Abdulkerim Qasým Liderliði'ndeki cunta, þnce Baðdad Paktý'na son verdi ve ardýndan Kürtler'le barýþmak için 1947'den beri SSCB'de sürgün hayatý yaþayan Mustafa Barzani ve arkadaþlarýnýn geri dönmesi için çaðrý yaptý ve bu çaðrý kabul gördü. Ama iþler planlandýðý gibi gitmedi. Arap Milliyetçiliði ile Kürtler'in demokratik hak talepleri çatýþtý. Böylece en kanlý ve günümüze kadar uzanan Kürt Arap Savaþý baþladý.
Bu savaþ elbette her Kürt gibi Cigerxwin'i de etkiliyordu. Ama o, bir türlü eski tavrýný unutturamýyor, Kürt Milliyetçileri'nin etrafýna ördüðü çiti aþamýyordu. Ama deðiþim onu müthiþ etkiliyor, yaþadýðý yeni deðiþim onu yerinde duramaz bir hale getiriyordu. Güney'de, Barzani liderliðinde patlayan top sesleri onu yerinde duramaz hale getirmiþti, ama o duvarý aþmak hiç mümkün olmadý. Buna raðmen deðiþim devam etti. Artýk enternasyonalizm ile ulusalcýlýðý birleþtirecek bir çizgi tutturmaya baþlamýþtý. Sosyalistlerin ulusal soruna bakýþ açýsýný, eksikleri ile birlikte yakalamýþtý. Bu ateþlenme ile birlikte III. Divaný'na ad olacak olan þiirini, Kîme Ez'i kaleme aldý. Ben bu þiiri ilk kez 1967 Mitingi'ne katýlmak üzere trenle Batman'a giderken KDP yöneticilerinden Dervêþê Sa'do'nun aðzýndan dinledim. Müthiþ etkili idi. Þiir, 1973'te Lübnan'da yayýnlanacak divanýna ad olacaktý. Ýþte bir bölümü:
........
Kîme ez?
Kurdê serfiraz
Dijminê dijmin
Dostê aþtîxwaz.
Ez xweþ mirovim,
Ne hirç û hovim!
Lê çibkim bê þer
Dijmin naçî der.
Bav û kalê min
Dijîn tev serbest,
Naxwazim bijîm
Ta ebed bindest.
Kîme ez?
…………………
Ýþte bir bölüm daha:
..........................
Ez im ew Kardox Xaldêwê kevnar,
Ez im ew Mîtan, Nayrî û Sobar.
Ez im ew Lolo,
Kardox û Kudî,
Ez im Mad û Goþ,
Horî û Gudî.
Ez im Kurmanc û Kelhor, Lor û Gor,
Ez im, ez Kurd im li jêr û li jor.
Çend hezar salin
Kurdistana min
Perçe perçe ma
Bindestê dijmin!
Kîme ez?
……………………
Bu þiirinde de yüzeyel de olsa;
................
Bi cîhan carek
Ez bidim zanîn,
Rêçika Markîs,
Rêçika Lenîn
Þeklindeki dörtlükte görüldüðü gibi, ”Marksizm-Leninizm”i izlediðini vurgulayan Cigerxwin, artýk tümüyle bu çizgiye oturacak, bu çizgiyi esas alarak yazacaktý. Ayný zamanda mitolojiye merak sardýðý belli olan Cigerxwin Kürtler'in mitolojik, yarý tarihi ve tarihi kahramanlarýný, devletlerini ve yayýldýklarý alaný da elinden geldiðince kaydediyordu. Salar û Rustem'i, Marx ve Lenin ile birleþtirme teþebbüsü elbette zayýf kalýyor, Kürt Milliyetçiliði daha ön plana çýkýyordu:
…………………
Kawey hesinkar bav û kalê min,
Perçiqand serê zehakê dijmin.
Ji gerdena Kurd
Wî þikand zencîr,
Serê me parast,
Ji birîn û þûr!
Roja hat kuþtin xwînmijê dilsoz,
Goya dibêjin:-Ew roje nûroz...
Zivistan diçî,
Ew rojên ne xweþ
Parêz dibî Kurd,
Ji dêwê zergeþ.
Wesan dibêjî Zerdeþtê rêzan,
Ehreman diþkê Hirmiz tê meydan!
Kîme ez?
……………..
Bundan dolayý Kürt Milliyetçileri bu þiiri II. Divan'dan dolayý bir özür dileme olarak algýlama eðilimine girdiler. Ama aslýnda Ciðerxwin, kendi düþünme sistematiðinin artýk son noktasýndaydý. Bir baþka önemli veya en aþaðýsýndan kaydadeðer bir deðiþimi yaþama fýrsatý bulamadan aramýzdan ayrýlacaktý..
Seyitxan Kurij'a göre, yayýnlanmýþ eserleri:
1. Divana mi Derde milete (Diwana yekan)
2. Cin û Gûlperi
3. Sewra Azadî (Diwana 2 a)
4. Reþoyê Dare
5. Gotînen Peþiyan
6. Ziman û Gramera Kurdi
7. Ferhenga Kurdi
8. Kime Ez (Diwana 3 a)
9. Mîdya û Salar
10. Beyten Ahmedê xanî
11. Zend‑Avista (Diwan 5 a)
12. Þefaq (Diwan 6 a)
13. Hevî (Diwan 7 a) I l
14. Gulîstan (Kovarek)
15. Tarîxa Kurdîstan (Cilt 1, 2)
16. Folklora Kurdi (Cilt 1)
17. Aþitî (Diwana 8 - Stokolm , 1986
Bîranînen min – Stockholm
Seyidxan Kurij'a göre yayýnlanmamýþ eserleri:
1. Tarixa Kurdîstan (Cilk 2,3, 4)
2. Ziman û Gramera Kurdi
3. Ferhenga Kurdi (Cilt 2,3)
4. Folklora Kurdi (Cilt 3)
5. Ozan û Kilamen Kurdi
6. Diwana Cîzîrî
7. Beyten Ahmede xani
8. Tehre helbesten Waîrên Kurda
9. Zargotînen Kurd! (Cilt 2,)
10. Hesenê Musa (Cirok)
11. Pirtika Minorskî –“Kurd”- vergerandin
12. Cumburtyeta Mehabate - (vergerandin)
13. Diroka Hanadane SeUdate - (vergerandin)
14. Diroka Kurdên Yemen- (vergerandin)
15. Çîroka Þofore Taxsiya sor
16. Xec û Siyabend
17. Þoreþa Kurdîstana Iraq
18. Rapora mifetiþê umumî
Dr. Sirac Bilgin (Aþavan Kekuyon)
http://www.bilgin.nu
Mafê Kopîkirin &kopîbike; PDK-XOYBUN; wiha, di xizmeta, Kurd û Kurdistanê daye : Pirojeya Kurdistana Mezin, Pirojeyên Aborî û Avakirin, Pirojeyên Cand û Huner, Lêkolîna Dîroka Kurdistanê, Perwerdeya Zimanê Kurdî, Perwerdeya Zanîn û Sîyasî, Weþana Malper û TV yên Kurdistane. Tev maf parastî ne. Weþandin:: 2004-04-04 (2894 car hat xwendin) [ Vegere ] | PRINTER |
Ev malper, herî bash, bi Avant Browser, tê xuyakirin...
Download !!! 
