PARTIYA DEMOKRATA KURDISTAN - XOYBUN

PDK - XOYBUN



Qewal - Sembola dilpakiy parzern dn zdiyan


Lkolneke oldar-zanist
Dr. Xell Cind


Di v nivsara xwe de ez gelek miqat im, ji ber ku mirov iqas bi ba di derheqa xizmeta droka "qewalan" de ya ji bo parastina keleprn dn zdiyan, tor tibetn wan bibje j, disa j her km e. Van ciwamran bi emanet destpak mrat babkalkn me, felsefa dn zidiyan, edeb devk, cejn, hwd. bo me parastine gehandine roja ro. Ji bo v end ez dikarim bibjim: "Qewal gln rengn yn bax zidtiy ne, sembola xweragiriy ava zelal ya serkaniya br baweriya zidtiy ne."

Gotina "qewal"ji ku t?

Heya demeke kin belk heya niha j li gor ditna hinek kesan gotina "qewal" ji bja Ereb "qale-qewl" t, l li p hinek vekolnan her wisa li p berhevkirina zimanan diyar dibe, ku gotina "qewal" ji bja ziman Somer "kalo" t. Ramana peyva "kalo" bi w ziman t mana mirov dndar, mirov mezin rsp. Heya niha j di ziman me de bi taybet li cem zdiyn engal gotina "kalo" bi eyn raman t bi kar ann. Gotina "engal" bi xwe j ji peyva "kal" pk t. Ew ji hevddana peyvn "ingo" "kal" bye. "engal" t mana mirov dndar y mezin, micwir kahn.(1)

Dsan nav "ingal" di Tewrat de bi nav "inar" diyar dibe, ku "inar" t mana "deta Bablonya" yan "erd Babilonya". Di hinek pirtkn drok de dsa t nivsn, ku perestgeheke mezin y "Xdawen" (Xwedyan) yan y "Sin" li iyay ingal hebye. Ev j spat dike, ku reha peyva "qewal" digihje ziman Somer Babil girdaneke w ya xurt bi van zimanan ve heye.

Gotina "qewal" ne ten bi aliy ziman ve, her wisa ew bi aliy tarix ve j bi droka kevin ve girdana xwe heye. Belk qewalan anko "kalo" di dema Babiliyan de xizmeta perestgehn (ziyaretn) dn dikirin li Def ibab di d rojn proz de didan. Yek ji wan dan(cejnan) ev e, ku ji w re digotin "da birna hiriya pez". Di v cejn de roln qewalan roleke mezin b wan li Def ibab didan. Milet di v cejn de pez dian qewalan li mzk anko li Def ibaban dixistin xelk hiriya pezn xwe dibir. Ev roj ro dikeve meha nsan, pit cejna Sersal, ku ro j di eny wext de li gund Behzan "da Tewafa Xefur Ryan" t proz kirin di v cejn de qewal v brann njen proz dikin.

Qewal ji kjan ber eret ne?

H j t gotin, ku tim tim feqr qewal bi nav x-Ad tn naskirin ji wan re dibjin "Feqr xad", "Qewal xad".

Ji koka xwe ve qewal bi ten ji Eretn Hekar Dimilan bn. Qewalt j ne bi helbijartin ye, ev kar ji bav derbas kran dibe nabe, ku kes ji der ve b bibe qewal. L wek min bihstiye wek Qewal Sivo, law Qewal Silman, ji min re digot: "Pit fermana Mr Kor, Mr Mihemed Rewanduz, di sala 1834 de qewal km bn. Yek ku nav w Baso b ku ji Ereta Mamsiyan b, bi qewalan re die seferan. Ew mirovek jr b ilm xad zidtiy hilgirtib nde binemala wan j bne qewal".

Qewal ji ber ve di du gundn zidiyan de rdinin: Bak Behzan. Qewaln di van her du gundan de rdinin, Qewaln dimil hekar ne. Qewaln dimil li gund Behzan Qewaln hekar li gundn Bak dimnin. Ereta Dimilian ji bab babkalikn xwe ve mirdn emsaniy (mirdn Nasirdn) ne. Ereta Hekariyan ji koka xwe ve mirdn Adaniy (mirdn x-Sin) ne. Heke qewal niha tev eretn xwe di nava van her du gundan de hatibin parve kirin, dsa j w dem qewal bi Tawis re din her yek ji wan ciy xwe y arinz li gel Tawis heb heye. Qewaln hekar li mil Tawis y rast rdinin, Qewaln dimil li mil Tawis y ep rdinin. Lewra j dibjn, ku Qewaln Dimil, mirdn Nasirdn, nnern emsaniy, li mil ep Tawis dikin Qewaln Hekar j, mirdn x-Sin, nnern Adaniy, li mil rast Tawis dikin. Wek me got, ku qewaln li ibab dixin hekar ne yn def dixin dimil ne. Mana v j ev e: Pewist e, ku qewaln li ibab dixin ji diduyan kmtir nebin li mil Tawis y rast rnin qewaln def dixin ji sisiyan kmtir nebin li mil Tawis y ep bin. Ji bo v yek ye, ku coqa Tawis ji pnc qewalan kmtir nabe. Mezin qewalan j heye ew ji Ereta Dimilian e, bi rka meclisa rhaniya zdiyan ya bilind mezinn zdiyan t nan kirin. Niha mezin qewalan Qewal Silman e kur Qewal Sivo ye, ew li Behzan dimne emr w zdey 70 sal ye.

awa qewal fr ilm mzka dn dibin?

Ber 70-80 sal mekteba (dibistana) dn li gund Behzan heb. Ew mekteba frbn pgihandina qewalan b. Zarokn qewalan ji emr 7-10 saliy din w mekteb fr qewl, beyt, diwa, ldana Def ibaban hwd. dibn. Batirn jrtirn qewal li w mekteb dihatin kiv kirin, qewalan ders didan zarokan, da ku ew di paeroj de bibin qewal. Dibjin ku Qewal Mam so mirovek kor b, lbel heta bj ew jr pahlewan b ew mamostay daw y mekteba Qewalan b. W, rehma Xwed lbe, komeke ba navdar ya qewalan pgihandib, wek Qewal Ilyas, Qewal Qewal hwd.

L i heyf pt mirina Mam so Mala Mra ev mekteba dn li Behzan ji ber gelek sebeban girtin. Ev iraya zann marfet hate vemirandin, div ro hem zd bi dengek bilind bixwazin bibjin: Bila Mekteba qewalan ya li Behzan b vekirin!(**)

Ji bo yek bibe qewal, div i fr bibe?

Kesek bixwaze bibe qewal, s merc (ert) ji w tn xwastin:
1. Div ew mirovek bi dev ziman be, bi axiftina xwe ewanbe di ilm xweday de melevan be.
2. Div deng w xwe be.
3. Div zanibe li Def ibaban bixe.

Ber her tit div xwendevan (agirt) fr ldana Def ibaban bibe, ji bo v yek j qewal her zrek areza ew e, ku y bi awaz, kbr melodiya qewlan zanbe. Ew dibe mamostey xwendekaran nfr dersn mzk, ldana Def ibaban li ber dest w frdibin.

Tit zor frbna melod kbriya qewlan e. Her qewlek, qesdek beytek melodiyeke xwe arinz heye; belk 3-4 kbriyan hene, anko bilind nizmiya gotinn wan qewl qesdan bi deng. Ji ber w yek yn n destpdikir re dibjin: a. agirt anj nufr(mbtede) b. ji yn ba dizanin re serhosta.

Pit qewaln nfr lxistina Def ibaban serrast dikin fr dibin, mamoste her roj 3-4-5 sebeqa ji qewl, qesde, beyt hwd. dide ber wan. Qewaln nufr roja din titn frby ji bo mamosteyn xwe dbare dikin. Heke wan tit mamoste dide ber wan, ba ezber kiribin, mamoste hing end sebeqn din dide ber wan ew bi v away Qewlan jiber dikin. nde mamoste qewlek n dide ber qewaln nfer (agirt).

Ilm dn zidiyan pir zor e. Lewra em binrin, ka program mamoste bi dest p dike? Helbet her qewalek gerek e, ku di destpk de van titan hn bibe:

1. Diwayan
2. Qewl Terqn Nasn, Qewl Seremerg, qewl diwayn li ser miriyan tne gotin.
3. Beyta Cind, Beyta Sib, Beyta var
4. Her heft qesdn li gel her heft semaya tne gotin, jiber ku beyt qesdn her heft semayan her roj tne gotin.
5. Pit qewal fr qewl, qesde, beyt, diwayan dibin, dest bi frbna kbriya wan dikin, jiber ku ew qewal nufr hd hd van qewlan bi deng bi qewaln areza re dibjin diniklnin.
6. Heke qewaln nfr hem xaln jorn (1-5) bi serfiraz standin, mamostey w w fr Mishabeta dike.

Mishabet di xwendina qewalan de dereca bilindtirn ya frbniy ye, jiber ku mishabet zrek arezetiya qewal derdixe medan. Ew awa dikare felsefa dn zidiyan irove bike, retan li wan bike ireata wan bibire hwd.

Ji bo frkirina Mishabeta ryeke qewalan ya taybet heye. Hinga mishabet t gotin, qewal nfer li tra qewalan rdin guh xwe dide cor gotinn mishabeta wan.

Sstem derecn qewalan

Sstema qewalan ji ar dereca pkhatiye:
1. Mezin Qewalan
2. Beg Sinceq (Sinceq Beg)
3. Serhosta
4. Nfr (agirt)

Mezin Qewalan

Ew serok rber qewalan e: Ji aliy hilbijartin hnkirina wan ve, ji aliy birvebirina kar wan ve, her wisa ji bo destnankirina coqa qewalan li gel Tawis ji bo iyay ingal, Welat x, ber ji bo Tirkiy (Welat Xalta, Whranar, nav lkiyan), Sriy, Rsiya (Tawisa Moskof), Iran (Tawisa Tewrz) hwd.

Mezin Qewalan endam serokatiya meclsa rohaniya zdiyan ya bilind e. Ew li gel gera Tawis die gundn zdiyan Lali kar Tawis qewalan bi r ve dibe.

Wek me di dest pk de j got, mezin qewalan ji Ereta Dimiliya ye rnitvan gnd Behzan ye.

Beg Sinceq

Ew dereca her bilind ya qewalty ye, ew seyda ye dema li dwana Tawis amade be, ew mishabet dibje.

Beg Sinceq div ji qewaln hekar anj ji qewaln dimil be. Tim div ew li gel Tawis be li tenita Tawis ya rast ep rn, jiber ku Beg Sinceq temsla x-Sin x-ems dike. Di v derheq de yan li ber Tawis kesek ji Beg Sinceq mezintir tne: Ne Mr xa, ne Bab x, ne j Pmam. Kjan ji van kesan bn dwana Taws j, Beg Sinceq ne mecbur e, ji p wan ve rabe, ciy xwe bide wan. Her iqas iret areserkirina probleman hebe, Beg Sinceq dibire, jiber ku ew bi nav xad, x-Sin x-ems diaxive, jiber v yek j tim Beg Sinceq qewaln bi emir xwe mezin in, rhsp bi tecrbe ne.

Serhosta

Ew qewal e, y ku melod, kbr, awazn hem qewl, qesde, beytan hildigire, dizane bi gera Tawis re die. Serhosta serok coqa qewalan e, wek serok orkestray. Ew hem li def dixe pre qewlan dibje hem j av xwe dide qewaln din yn li Def ibaban dixin, da ku ew ne kevin t aiy kbriy winda nekin. Tit balk j ev e, ku qewaln li ibab dixin, li mil Tawis y rast rdinin ew temsla x-Sin dikin.

Qewaln def dixin li mil Tawis y ep rdinin ew temsla x-ems dikin. Li vir qewaln nfr j li gel qewalan rdinin, l ew hem qewl qesda bi rz nakin, belk bi ten sebeqa dawiy bi qewalan re dibjin.

Nfr (mbtede)

Ew ev kes e, y ku h n dest p dike here dersn dn fr kar qewaltiy dibe.

Creyn semayan

Di nav edeb dn zdiyan de heft creyn semay hene. ert e, ku qewal bi gotin kbr her heftan j bizanbe. Nav wan ev in:
1. Semaya Mezin anj Semaya Qann. Qewl "Maka z" li gel v semay t gotin.
2. Semaya Zerza(***) anj Ga- van Zerza. Pirtirn ereta dimiliya v Semay daxwaz dikin.
3. Semaya Bilind
4. Semaya x-ems
5. Semaya erfedn
6. Semaya Maka z
7. Semaya Merkeba

Ev sema li gel Tawis li gundan nay gotin, belk ew li ser miriya, li goristanan t gotin jin s caran li dora tirb (gor) digerin. Em dikarin bibjin, ku Semaya Merkeba semaya mirin ye.

Kar wezfn qewalan

Bi rast dema ku mirov bixwaze karn qewal p radibin, rzbike, div hing mirov xizmeta wan dn ya bi c tnin, bide ber avan. Hing mirov dizane, ku dewr qewalan iqas mezin proz e qedr wan iqas giranbuha ye. Mirov dikare bibje, ku ew giyan nefes di ber baweryn oldar de dikin. Bi saya wan rew berdewam day giyana ol heta ro felsefa dn zdiyan karibye bimne nemire. Ji bo v yek ez dixwazim her zdiyek dilsoz, xwudan bext, deng xwe bilind bike bibje: Bila dibistann qewalan bne vekirin, bila em nehlin destgeha qewalan zehif bibe, jiber ku koka dn zdiyan li ser aliy hi his hatiye avakirin, ne wek li ser aliy iret kitban(pirtkan). Ji bo v yek mesela ruh, mzk (Def ibab), gotina ret mishabetan roleke mezin di baweriya zidiyan de dilzin. Bi ten ez roka dristkirina Adem awa ruh nedihate berdan, bibjim.

Ji ruh re gotine: "Ji bo t nakev ber giyan Adem?"

Ruh j gotiye: "Ferman ji ba Xwed ji min re nehatiye, heya saz qidm (Def ibab) ji asmanan neyne xwar, ez nikarim bikevim qalib Adem."

Ber heftsed sal heft sr hatine hindave. Qalib maby b gave gote rh: "Ma tu ji bo na nav?"

Rh got: "Li ba aiqa we malm e, heya bo min ji bana neynin "Saz Qidum", nveka ruh qelib Adem Pxember zor txum e."

"Saz Qidum" hatin hidir, nra mhbet hingivte ser, ruh hat qalib Adem Pxember wir.

Binr: Qewl Zebn Meksur, Sebeqa: 32,33 34

Hinek ji kar bar proz yn qewal pradibin, ev in

Li Lali

Her cara cejnek, tor tibetek zdiyan li Lali bibe, div wek mercek sereke qewal tda amade bin.

• Di berbanga sibeh de yan ber ronahiya roj derkeve, qewal Beyta Cind li gel Def ibaban dibjin han dikin, ku zd ji xew rabin badeta xwe bikin herin karn xwe.

• Ser sibeh bi derketina roj re Beyta Sib dibjin. Ev Beyt li gel Mehter t gotin. Mehter j du heb cr in: Mehtera Tewrz Mehtera am. Awaz kbriya Mehteran wek awaza marn eskeriy (lekeriy) ne. Dem bi dehol zirn t gotin, dibjin Meytirxane.

• Sibeh di dema simat de qewalek amade dibe, bi ten li ibab dixe pewaziya simat dike. Ew ji lana xad tne ber Celsa xad.

• Var ber roj here ava ji bo rewankirina nra Xwed qewal Beyta var dibjin. Helbet dema qewal dibjn, pre li Def ibaban j dixin. Carna ji xeyn v beyt beytn din j tn gotin, mesele wek Beyta Behar anj Beyta Esriya.

• ax dibe ev zd li hev komdibin, Qewal Beg Sinceq dest bi mishabetan dike ku ew temam b, simat t pkkirin.

• Pit mishabet xilas dibin, Sema Celsa xad t kirin. Ew j bi amadebna hem mirovn dndar mezinn ocaxan wek Pmam, Bav x, x Wezr, Mrhec, Micwir xad, Micwir Kaniya Sp, Koek, Pr, x hwd. Heft heb ji van kesan semay digirin s caran li dora eqeltuy (iray) digerin.

• Qewal dibine du rz dest bi gotina qewlek dikin, her rzek sebeqek dibje, rza din sebeqa pra li wan vedigernin. Pirtirn di nav van axan de Qewln Medih Stayia tn gotin, mna Qewl x Hesen Sultan anj Qewl Pr Dawid anj Qewl Bayzid Bastam.

• Di morkirina ber ibak de dsan qewal li Def ibaban dixin qewlan dibjin.

• Roja Qepax yan dema golikek ji ber xad dibene ber x-ems, qewal dikevin piy li Def ibaban dixin.

• Per-Guhastina ji ber x-ems Kaniya Sp bo ber xad dsan qewal pra dibin.

• Morkirin ciwankirina Tawis di roja dawiya il havn de qewal tn ser kaniya ku xad li ser rdinit, Tawis tnin bi simaq ava kaniy mor dikin, e-heft qewal li w der qewl beytan dibjin.

• Roja dawiya cejna Cemayiy li heft ciyn cuda sematn giran wek li ber der Kaniya Sp, li ber x-ems, li ber Mr zdn li gelek ciyn din tn kirin.

Gera Tawis

Bi kmas sal du caran Tawis li nav gundn zidiyan digere. Di v dem de Beyta Sib, Beyta var, Mishabet, Sema tne gotin kirin.

Lxistina Def ibaban li ser miriyan

Ber dem yek diket ber kferta mirin, du qewal dihatin ber ser w Qewl Seremerg digotin, heta w mirov ruh dispart. L niha Qewl Seremerg li ser y mir dibjin, gava ku w gordikin, her wisa qewal p ra li Def ibaban j dixin. Hinga cenaze ji mal radikin dibin ser goristan, bgman qewal awaz n yan xemgniy ldixin.

Her li gel cenaze qewal jinek bi xwe re hildigire jin li piya w die, qewalek j li ibab dixe li pey cinaze die li pey w j du qewaln li Def di dest de tn. B v away heta digehjin ser goristan.

Qewal heft rojan li mala y mir dimnin, taziya w dikin, roja syemn ji y mir re semay li dar dixin.

Sinet kirin

Ber niha j li hinek ciya dema zarokan sinet dikirin, qewala bi awazek arinz li Def ibaban dixistin. Bi v yek j diyar dibe, k sinet bi rewieke proz t hijmartin.

Rojn cejn tiwafa

Di van dan de sematn giran tn girtin qewal qewlan dibjin, li Def ibaban dixin. Ev Cejn Tiwaf ev in: Cejna Sersal, Cejna z, Cejna il Zivistan li Lali, Cejna evberat li Lali, Cejna il Havn li Lali.

Tiwafa Sema bi ev li cem Xasa (Xdann Gundan) tn girtin ber hing Beyta Sib var t gotin.

Govend

Govendn li ber der Kaniya Sp, Suka Marifet, govendn li gndan yn dema gera Tewis. Ev govend hem bi Def ebaban tn gerandin.

Tbin

Ev babet min wek ders du rojan li Univrsita Georg- August li Gottngen ji bo Prof. Dr. Philip Kreyenbroek Dr. Ludwik Paul pk kir.

Dsan ji bo v babet min gelek zaniyary hja ji Qewal Sivo y kr Qewal Silman standin. Ez gelek spasiya w dikim ji bo van zaniyar arikariya ciwamr. Ez hvdar im, ku li ser v babet btir vekoln bibin heq w li gor dewra w y mezin b dayn.

1. Binre: Dr. Xell Cnd: Ber bi zanna rastiya dn zdiyan, Xeleka:2, Sala:1993, R:38, bi Ereb

(**) Em daxwaz dikin, ku dibistann(mektebn) dn(ol) ji bo qewalan wek dema ber li Behzan yeke din li Lali anj li ciyek din bn vekirin ev ji xr xeratn zdiyan, ji ya Lalia Tawis, ji ya Kaniya Sp, ji ya x-ems bn fnanse kirin ew ji bo mektebn dn bn xerc kirin. Careke din div em avn xwe bidin qewalan beeke ba ji per me got wek xerciya heyvane ji bo qewalan b diyar kirin. Da ku careke din irayn nvvemir ewq ronah bidin!

(***)Sema Zerza: Ev Semaye behra pirtirn bi Ereta Dimiliyan ve girday ye. Wisa t gotin, k nexwe dikeve nava v eret Meme Rean (Pr Xasn zidiyan yn navdar ciy baweriya xad b) di w dem de nexwe ketiye. Hinek ji Dimiliyan mecbr bn, ku iyay Meqlub, y ku ciy mrgeha wan li wir b, terk bikin herin Tirkiy misilman bibin.

Elewiyn niha li Tirkiy n ziman wan re dibjin"Zazak" anj "Dimil" perek (beek) ji wan in. Be din j kober Krdistana Iran bn, ew j bisilman bn. Ten Dimiliyn Welat x zid man. Semaya Zerza j bi w droka nexwe ve girday ye.